Foto bij het artikel Welke afspraken legt u vast in een zorgovereenkomst?
Foto van erwinbosman op Pixabay

Offertes

Welke afspraken legt u vast in een zorgovereenkomst?

Een behandelingsovereenkomst ontstaat juridisch zodra een arts en patiënt een behandelrelatie aangaan. Partijen mogen de inhoud vrijelijk bepalen (contractsvrijheid) en niet alles hoeft op schrift.

Dit is een redactioneel pseudoniem van de publicatie, geen claim van een onafhankelijk geverifieerde persoonlijke identiteit. Oorspronkelijke redactionele vermelding: Redactie Diensten.

Wat is een zorgovereenkomst en wat mag u niet afspreken?

Een behandelingsovereenkomst ontstaat juridisch zodra een arts en patiënt een behandelrelatie aangaan. Partijen mogen de inhoud vrijelijk bepalen (contractsvrijheid) en niet alles hoeft op schrift. Voor de arts beperkt de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (WGBO) die vrijheid: de WGBO geeft de patiënt onvervreemdbare rechten die altijd gelden. Afwijkende afspraken zijn alleen rechtsgeldig als ze de patiënt voordeel opleveren.

U kunt dus niet afspreken dat de patiënt slechter af is dan de wet: beperking van het recht op informatie, toestemming, inzage of geheimhouding is niet toegestaan. De patiënt mag de overeenkomst beëindigen, de arts niet zonder meer. Ook kwaliteit is niet vrij onderhandelbaar: de hulpverlener moet altijd als goed hulpverlener handelen en mag een verzoek om onderzoek of behandeling afwijzen als dat onverenigbaar is met de professionele standaard. Naast de WGBO gelden de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz), de Wet BIG en beroepsrichtlijnen, zoals het KNMG Kwaliteitskader medische zorg 'Staan voor kwaliteit' (april 2012).

Ook in de langdurige zorg blijft de WGBO het kader voor de behandelrelatie. Verblijft een patiënt vrijwillig in een psychiatrisch ziekenhuis, dan is er een behandelingsovereenkomst op grond van de WGBO. Bij gedwongen verblijf in een psychiatrisch ziekenhuis, psychogeriatrisch verpleeghuis of instelling voor verstandelijk gehandicapten gelden de Wet verplichte ggz (Wvggz) en de Wet zorg en dwang (Wzd); waar die wetten geen regels stellen, geldt de WGBO alsnog.

Bij thuiszorg, ggz-instellingen, verpleeghuizen en gehandicaptenzorg is het ontstaanmoment niet altijd scherp. Vuistregel: de overeenkomst komt tot stand zodra er een intake is geweest, ook als de cliënt daarna op de wachtlijst komt. Vanaf dat moment gelden de WGBO-rechten en -plichten, dus ook vóór de eerste zorgdaad.

Toestemming, informatie en samen beslissen

Een zorgverlener mag u alleen behandelen en verzorgen met uw instemming. Een handtekening is niet nodig. Voor die toestemming hebt u goede, begrijpelijke informatie nodig over de keuzes, wat de behandeling inhoudt, wat er gebeurt als u niet laat behandelen en of een andere behandelaar mogelijkheden biedt. Centraal staat samen beslissen: de zorgverlener overlegt met u en nodigt u uit vragen te stellen.

Uw rechten reiken verder dan instemmen. U mag 'nee' zeggen tegen een voorgestelde behandeling, geen informatie willen, uw medisch dossier inzien en een kopie opvragen, fouten laten aanpassen, gegevens laten vernietigen, een wilsverklaring in het dossier laten opnemen, een second opinion vragen van een andere arts dan uw behandelend arts en zelf uw arts of zorgverlener kiezen (vrije artsenkeuze).

Daar staan plichten tegenover: u informeert uw arts of andere zorgverlener zo goed mogelijk, werkt zo veel mogelijk mee aan uw behandeling en betaalt uw hulpverlener of zorginstelling. Zonder die informatie kan de zorgverlener geen goede afweging maken en geen verantwoorde zorg leveren.

Leg in een zorgovereenkomst of zorgplan vast hoe dit in de praktijk werkt: wie het aanspreekpunt is, hoe u wordt geïnformeerd, wanneer toestemming wordt gevraagd (per behandeling of per zorgplan) en hoe u aangeeft een tweede mening te willen. Leg ook vast dat de cliënt mag weigeren, zonder dat dit de rest van de zorg onnodig onder druk zet.

Belangrijkste rechten van patiënten volgens de WGBO

Toestemming vereist voor behandeling
Ja – altijd
Inzage in medisch dossier
15 tot 20 jaar bewaren
Recht op second opinion
Ja – mogelijk tegenover behandelend arts
Recht op wijzigen of vernietigen van gegevens
Ja – op verzoek
Recht op vrije artsenkeuze
Ja – wettelijk vastgelegd

Inhoud en uitvoering van de zorg

De WGBO geldt voor medische onderzoeken en behandelingen én voor alle zorg die daarmee samenhangt: verpleging, verzorging en nazorg. Denk aan thuiszorg en zorg in een verpleeghuis. Bij jeugdhulp geldt de WGBO voor een geneeskundige behandeling, zoals jeugd-GGZ en de behandeling van jongeren met een lichte verstandelijke beperking. Opvoedingsondersteuning en gesloten jeugdhulp vallen niet onder de WGBO; daarvoor staan in paragraaf 7.3 van de Jeugdwet vergelijkbare rechten en plichten over toestemming, dossier en privacy.

In het zorgplan of de zorgovereenkomst beschrijft u de inhoud en uitvoering. Daarin staat welke behandeling, verpleging en verzorging worden geleverd, met welke frequentie, op welke tijden, op welke locatie en door welke functies of disciplines. Ook legt u vast welke nazorg na behandeling of ontslag is afgesproken. Hulpmiddelen, medicatieafspraken en het evaluatiemoment horen erbij, net als wie waarvoor aanspreekpunt is bij thuiszorg, in een verpleeghuis of binnen de jeugd-GGZ.

Die afspraken laten de verantwoordelijkheid van de zorgverlener onverlet. Die moet altijd als goed hulpverlener handelen volgens de professionele standaard. Een afspraak in een zorgplan maakt een handeling dus niet automatisch geoorloofd; de zorgverlener blijft toetsen of de zorg professioneel verantwoord is en mag een verzoek afwijzen dat daarmee onverenigbaar is.

Maak bij het vastleggen van de zorginhoud onderscheid tussen wat de cliënt wil en vraagt, wat de instelling of aanbieder standaard levert en wat de beroepsstandaard voorschrijft. Wijken die van elkaar af, leg dan vast hoe dat wordt opgelost en wie beslist.

Dossier, privacy en geheimhouding

Voor het medisch dossier hebt u recht op inzage, een kopie, correctie van fouten, vernietiging van gegevens en opname van uw wilsverklaring. Daarnaast hebt u recht op privacy en geheimhouding van uw medische gegevens. Het medisch dossier moet 15 tot 20 jaar worden bewaard.

Geheimhouding en inzage in het medisch dossier zijn wettelijk onderdeel van de WGBO, naast de regels over toestemming, informatie en goed hulpverlenerschap. Het is dus geen gunst van de instelling, maar een recht dat u in de overeenkomst alleen kunt uitwerken en niet kunt beperken.

Leg in het zorgplan of de zorgovereenkomst vast hoe de cliënt over het dossier wordt geïnformeerd, hoe een verzoek om inzage, kopie, correctie of vernietiging verloopt, wie dat behandelt en binnen welke termijn. Maak ook afspraken over de wilsverklaring: waar die in het dossier staat, wie ervan op de hoogte is en hoe wordt gecontroleerd dat die nog actueel is.

Bij geheimhouding hoort de vraag wie binnen de organisatie welke gegevens mag zien, hoe gegevens met andere zorgverleners of instanties worden gedeeld (bijvoorbeeld bij overdracht) en hoe de cliënt daarvoor toestemming geeft of die kan weigeren. Leg tot slot de bewaartermijn en de wijze van vernietiging daarna vast, zodat de cliënt weet waar hij aan toe is.

Vertegenwoordiging bij minderjarigheid of wilsonbekwaamheid

De WGBO kent aparte rechten toe aan minderjarigen en aan meerderjarige wilsonbekwame patiënten, waaronder vertegenwoordiging bij wilsonbekwaamheid.

Neem in het dossier of de zorgovereenkomst concreet op: naam en relatie van de vertegenwoordiger(s) en voor welke beslissingen de vertegenwoordiging geldt. Denk aan behandelbeslissingen, dossierinzage, wijziging van het zorgplan en beëindiging van de overeenkomst. Leg ook vast wie bij meerdere vertegenwoordigers als eerste aanspreekpunt fungeert en hoe de cliënt zelf zoveel mogelijk bij beslissingen wordt betrokken.

Praktisch is een vaste aantekening in het dossier met de actuele vertegenwoordiger, de grondslag daarvan, de bereikbaarheid en de afspraak hoe wordt gehandeld als vertegenwoordiger en zorgverlener het oneens zijn of de vertegenwoordiger niet reageert bij acute zorg.

Extra afspraken bij Wlz-zorg en langdurig verblijf

De Wet langdurige zorg (Wlz) geeft recht op zorg aan mensen die blijvend zijn aangewezen op 24 uur per dag zorg in de nabijheid of permanent toezicht — iemand kan niet alleen worden gelaten — en voor wie vaststaat dat dit voor de rest van hun leven zo is. Het gaat vooral om ouderen met vergevorderde dementie en mensen met een ernstige verstandelijke, lichamelijke of zintuiglijke handicap. Voor Wlz-zorg is een indicatie van het Centrum Indicatiestelling Zorg (CIZ) nodig.

Met een indicatie bepaalt de cliënt zoveel mogelijk zelf waar en hoe hij zorg krijgt en kiest hij uit leveringsvormen thuis of in een instelling: verblijf, een volledig pakket thuis (vpt), een modulair pakket thuis (mpt), een persoonsgebonden budget (pgb), of een combinatie van mpt en pgb. De Wlz wordt feitelijk uitgevoerd door zorgkantoren. Zij hebben zorgplicht: ze kopen voldoende en goede zorg in bij zorgaanbieders en regelen de pgb's, zodat de verzekerde de Wlz-zorg krijgt waarop hij is aangewezen.

Vanaf 18 jaar betaalt de verzekerde een eigen bijdrage. De hoogte hangt af van de leveringsvorm, het inkomen en de sociale situatie. De eigen bijdrage wordt betaald aan het CAK, dat ook de hoogte berekent.

Woont iemand in een Wlz-instelling en krijgt hij van diezelfde instelling behandeling ('verblijf met behandeling'), dan moet die instelling aanvullende zorg leveren: geneeskundige zorg van algemeen medische aard, behandeling van een psychische stoornis, medicijnen en andere farmaceutische zorg, hulpmiddelen, tandheelkundige zorg en speciale kleding, op grond van artikel 3.1.1, eerste lid, onderdeel d van de Wlz. Voorwaarde is dat verblijf én behandeling feitelijk door één en dezelfde instelling worden geleverd; een Wlz-indicatie voor verblijf en behandeling of een toelating van de instelling is niet genoeg. Cliënten die verblijven zonder behandeling, cliënten die behandeling van een andere instelling krijgen, cliënten met vpt, mpt, pgb of een combinatie van mpt en pgb, en cliënten met deeltijdverblijf hebben geen recht op deze aanvullende zorg.

Binnen verblijf met behandeling valt huisartsenzorg onder de Wlz, evenals onderzoek dat de Wlz-behandelaar zelf interpreteert, zoals een ECG of laboratoriumonderzoek.

Röntgendiagnostiek valt niet onder de Wlz: het maken en beoordelen van een röntgenfoto is medisch specialistische zorg ten laste van de Zorgverzekeringswet.

Leg in het zorgplan vast welke leveringsvorm is gekozen en wat de instelling of aanbieder daarbinnen moet leveren. Leg ook vast welke aanvullende zorg daadwerkelijk wordt afgenomen, wie bij het zorgkantoor als contactpunt geldt en hoe de cliënt gebruikmaakt van cliëntondersteuning, medezeggenschap via de cliëntenraad en de klachten- en geschillenroute over zorgaanbieders.

Afspraken bij Wlz-zorg versus andere zorgvormen

  • Wlz-zorg (verblijf met behandeling)Heeft recht op aanvullende zorg: geneeskundige zorg, behandeling psychische stoornis, medicijnen, hulpmiddelen, tandheelkunde, speciale kleding
  • Wlz-zorg (verblijf zonder behandeling)Geen recht op aanvullende zorg
  • VPT / MPT / PGB / combinatieGeen recht op aanvullende zorg
  • Behandeling door andere instelling dan verblijfGeen recht op aanvullende zorg
  • RöntgendiagnostiekNiet onderdeel van Wlz; ten laste van Zorgverzekeringswet

Beëindiging, klachten en geschillen

De patiënt mag de behandelingsovereenkomst beëindigen; een arts kan dat niet zomaar. Dat asymmetrische recht volgt direct uit de WGBO en kunt u in een overeenkomst niet omdraaien. Wilt u het einde van de zorg goed regelen, leg dan vast hoe beëindiging verloopt: met welke opzegging, welke overdracht van zorg en dossier naar een andere aanbieder of huisarts, welke medicatie en hulpmiddelen nog worden nagelopen en wie de cliënt over het vervolg informeert.

Bij kwaliteit en klachten speelt de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) naast de WGBO. Binnen de Wlz kan de cliënt rekenen op cliëntondersteuning bij het regelen van zorg en als hij niet tevreden is over de zorg; het zorgkantoor kan de cliënt in contact brengen met een cliëntondersteuner. Er is medezeggenschap via de cliëntenraad en er zijn routes voor klachten en geschillen over zorgaanbieders.

Maak in de overeenkomst concreet waar de cliënt met een klacht terechtkomt, wie de klacht behandelt, binnen welke termijn een reactie volgt en welke stap daarna openstaat. Koppel dat aan de afspraken over het einde van de zorg: bij overdracht hoort ook welke informatie wordt overgedragen, met toestemming van de cliënt, en hoe de cliënt daarvan een bevestiging krijgt.

Checklist: welke afspraken legt u concreet vast?

Gebruik het zorgplan of de zorgovereenkomst voor de volgende punten en houd per punt bij of het om een wettelijk recht of om een aanvullende afspraak gaat.

Wettelijk recht, niet vrij onderhandelbaar: toestemming voor onderzoek, behandeling, verpleging, verzorging en nazorg; begrijpelijke informatie over keuzes en gevolgen; de mogelijkheid om 'nee' te zeggen, geen informatie te willen en een second opinion te vragen; vrije artsenkeuze; inzage, kopie, correctie, vernietiging en het opnemen van een wilsverklaring in het medisch dossier; privacy en geheimhouding; bewaring van het dossier gedurende 15 tot 20 jaar; handelen als goed hulpverlener volgens de professionele standaard; vertegenwoordiging bij minderjarigheid en wilsonbekwaamheid; het recht van de patiënt om de overeenkomst te beëindigen.

Aanvullend af te spreken of te preciseren: wie het vaste aanspreekpunt is en hoe de cliënt wordt geïnformeerd; hoe en wanneer toestemming per behandeling of zorgplan wordt vastgelegd; welke behandeling, verpleging, verzorging en nazorg concreet worden geleverd, met frequentie en locatie; welke hulpmiddelen en medicatieafspraken gelden; wanneer wordt geëvalueerd; wie optreedt als vertegenwoordiger en voor welke beslissingen; de leveringsvorm (verblijf, vpt, mpt, pgb of combinatie mpt en pgb) en wat de instelling daarbinnen levert; de eigen bijdrage via het CAK; de klachten- en geschillenroute met termijnen; en de wijze van overdracht en afronding bij beëindiging van de zorg.

Meer uit Offertes